Conclusie
Deel 1 | Van 'Moro-oorlogen' naar autonomie: Eeuwen van verzet en strijd voor zelfbestuur 

LANAO DEL SUR, Filipijnen – Geschiedenis verloopt zelden in rechte lijnen. In Mindanao bewoog het zich voorwaarts door cycli van grieven, represailles en ongemakkelijke compromissen. Wat eeuwen eerder begon als verzet tegen vreemde overheersing, zou tegen het einde van de 20e eeuw uitbarsten in een veel intiemer en brutaler conflict — een conflict dat niet werd uitgevochten tussen keizerrijk en grensgebied, maar tussen mensen van dezelfde archipel zelf.

Staatsbeleid, demografische omwentelingen en de zware hand van een dictator transformeerden langdurige spanningen in openlijke oorlogvoering. Milities ontstonden, bloedbaden verhardden identiteiten, en de taal van verzet evolueerde van verzet naar jihad. 

Toch ontstonden uit dit bloedige landschap ook serieuze pogingen tot politieke regeling, akkoorden die autonomie beloofden, hoewel deze gecompliceerd zouden blijken. Het pad van opstand naar zelfbestuur zou lang, gefragmenteerd en onafgemaakt zijn.

Maar lang voordat dergelijke onderhandelingen vorm konden krijgen, had het geweld op de grond al een donkerdere wending genomen. Een van de meest beruchte groepen die tijdens deze periode ontstond, was de zogenaamde Ilonggo Land Grabbers' Association, beter bekend onder zijn sinistere bijnaam, de "Ilaga" (Bisaya voor "rat").

Opgericht in 1970, functioneerde deze extremistische groep als weinig meer dan een particuliere militie, die in samenwerking met de inmiddels opgeheven Philippine Constabulary opereerde om moslimgemeenschappen te terroriseren onder het voorwendsel van het bestrijden van de opkomende opstand.

De brutaliteit van de Ilaga leidde onvermijdelijk tot gewapende Moro-tegenhangers — de zogenaamde "Blackshirts" en "Barracudas" — en zo daalde Mindanao af in een wrede cyclus van sektarisch bloedbad, waarbij elke gruweldaad een volgende voortbracht.

Als gevolg hiervan laaide de roep om onafhankelijkheid opnieuw op en werd ondersteund door jihad, een opofferingsdaad in de islam wanneer nodig om iemands geloof tot de dood te verdedigen. Dit werd gehandhaafd door de vorming van het Moro National Liberation Front (MNLF) onder leiding van Nur Misuari vlak na de afkondiging van de staat van beleg.

Het was "jihad," zei Misbah Laguindab, die vocht onder de MNLF Division Rapid Deployment Force III. "Waar we voor vochten was ons land, gemeenschap en mensen tegen ongegronde claims en aanvallen."

Voor veel moslims waren ze nooit Moro tot de komst van de Spanjaarden, aldus Ayesha Merdeka Alonto, hoofd van het Meranaw Cultural Heritage Center van Mindanao State University. Voor hen draagt het woord "Moro" 400 jaar moslimgeschiedenis in Mindanao. Ze waren moslims — Iranuns die zich nooit aan kolonisatie overgaven.

Het sluimerende Moro-bewustzijn ontwaakte en voedde verzet.

"De onmenselijke daden [en] bloedbaden van onze medemensen, vrouwen en kinderen dwongen ons om jihad uit te voeren," zei Hasim Adalig, die diende als MNLF-divisiecommandant.

Belofte van autonomie

Tijdens de eerste Marcos-administratie werd een staakt-het-vuren bewerkstelligd door vredesbesprekingen van de regering, culminerend in het Tripoli-akkoord van 1976, dat autonomie beloofde voor 13 provincies en negen steden in Mindanao.

Twee autonome regio's — voorlopers van de inmiddels opgeheven Autonomous Region in Muslim Mindanao (ARMM) na EDSA — werden in de jaren 1970 opgericht. De Regio IX uit het tijdperk van de staat van beleg omvatte Basilan, Sulu, Tawi-Tawi, Zamboanga del Norte en Zamboanga del Sur. Regio XII omvatte ondertussen Lanao del Norte, Lanao del Sur, Maguindanao (nu Maguindanao del Sur en Maguindanao del Norte), North Cotabato (nu Cotabato-provincie) en Sultan Kudarat.

De Marcos-administratie hield vol dat deze regio's voldeden aan het Tripoli-akkoord, maar de MNLF verwierp de claim en voerde aan dat de dictator nooit van plan was het akkoord te eren en alleen de moslimbevolking wilde verdelen.

Een geschil tussen Misuari en zijn plaatsvervanger, Salamat Hashim, versplintterde vervolgens de beweging. Hashim richtte een aparte factie op — het Moro Islamic Liberation Front (MILF), dat naar voren kwam als meer streng islamitisch en gericht op autonomie in plaats van volledige onafhankelijkheid.

Twee administraties nadat Marcos in 1986 werd afgezet, ondertekenden de regering en de MNLF een vredesakkoord onder toenmalig president Fidel Ramos. De deal uit 1996, waarbij de MILF geen partij was, leidde tot de oprichting van de ARMM, waarbij Misuari de eerste regionale gouverneur werd.

De ARMM zou later worden vervangen door de huidige Bangsamoro Autonomous Region in Muslim Mindanao (BARMM), opgericht in 2019 onder het kader van een vredesregeling uit 2014 tussen de regering van wijlen president Benigno Aquino III en de MILF.

Zelfbestuur

Wat begon als een gewapende strijd is al lang voorbij het slagveld gegaan. Het evolueerde naar een juridische strijd om erkenning, vervolgens naar het moeizame werk van het opbouwen van een autonome regering en het leveren van openbare diensten.

De ARMM werd vervangen door de door MILF geleide BARMM, een machtige autonome en overwegend islamitische regio, maar nog steeds onder het constante toezicht van Manilla.

Abdullah zei dat de interventie van Manilla in de politieke, sociale en economische zaken van de zeven jaar oude regio een uitdaging blijft waarmee het Bangsamoro-volk zich blijft confronteren.

"Dit zijn historische restanten en onrechtvaardigheid die erkend moeten worden," zei Abdullah.

Uitgestelde parlementsverkiezingen, vermeende corruptie, zwak bestuur, aanhoudende armoede, onderontwikkeling en aanhoudende veiligheidsbedreigingen tonen allemaal aan dat autonomie verre van compleet is.

De BARMM moet nog haar eerste regionale parlementsverkiezingen houden sinds de oprichting. Oorspronkelijk gepland voor 2022, werd de stemming uitgesteld naar mei 2025, vervolgens oktober, vervolgens maart 2026. Nu, als voorstellen in het Congres de wetgevende spitsroeden overleven, kan het eindelijk plaatsvinden in september 2026.

Het uitstel in 2022 was te wijten aan de COVID-19-dreiging en lockdowns; de daaropvolgende uitstellen waren te wijten aan juridische kwesties die voortkwamen uit de beslissing van het Hooggerechtshof in 2024 die Sulu — de bakermat van de islam in de Filipijnen en de provincie waar de Moro-strijd begon — uitsloot van de BARMM.

"Gefrustreerd is een understatement om mijn zorgen te beschrijven over wat er vandaag in Bangsamoro gebeurt, wat begon toen Sulu werd uitgesloten, en de rest volgde," zei Bangsamoro-jongerenleider Amaliah Sultanbatao-Abantas.

De toekomst van Bangsamoro rust in handen van het parlement van de regio, waarvan de leden nog moeten worden gekozen. Zonder echte vertegenwoordiging en verantwoordelijkheid blijft een eerlijk en rechtvaardig Bangsamoro een ongrijpbare droom voor de mensen in de regio. – Rappler.com