[Time Trowel] Γιατί σεβόμαστε τους Ιθαγενείς λαούς μόνο όταν είναι αρχαίοι;

Ένα σπάτουλα (/ˈtraʊ.əl/), στα χέρια ενός αρχαιολόγου, είναι σαν ένας αξιόπιστος σύντροφος – ένα μικρό, αλλά ισχυρό εργαλείο που αποκαλύπτει αρχαία μυστικά, μια καλοτοποθετημένη σκαφιά τη φορά. Είναι ο Σέρλοκ Χολμς της ανασκαφής, αποκαλύπτοντας στοιχεία για το παρελθόν με κάθε λεπτή κίνηση.

Όσο πιο παλιό είναι κάτι, τόσο πιο πολύτιμο υποθέτουμε ότι είναι.

Γιορτάζουμε τις παλαιότερες πόλεις, τις παλαιότερες εκκλησίες, τους παλαιότερους πολιτισμούς και τα παλαιότερα πανεπιστήμια. Οι ιστορικές συζητήσεις συχνά μετατρέπονται σε ανταγωνισμούς για το ποιος έφτασε πρώτος ή ποιος έχει τη μεγαλύτερη ιστορία.

Πριν από μερικά χρόνια, μετά από μια δημόσια παρουσίαση στο Πανεπιστήμιο των Φιλιππίνων σχετικά με την αρχαιολογική μας έρευνα στο Ifugao, αυτή η υπόθεση αναδύθηκε μέσα από μια φαινομενικά απλή ερώτηση: «Τι σκέφτηκε η κοινότητα Ifugao όταν οι αναβαθμίδες χρονολογήθηκαν νεότερες από ό,τι πιστευόταν προηγουμένως;»

Κρυμμένη μέσα σε αυτή την ερώτηση ήταν μια άλλη: Αν οι αναβαθμίδες δεν ήταν 2.000 ετών, θα γίνονταν κατά κάποιον τρόπο λιγότερο σημαντικές;

Πριν προλάβω να απαντήσω, ο Marlon Martin της Κίνησης Save the Ifugao Terraces αποκρίθηκε: «Αυτό είναι το πρόβλημά σας ως ανθρωπολόγων», είπε. «Εσείς συζητάτε για τους αριθμούς. Όχι εμείς.»

Στη συνέχεια πρόσθεσε, πιο σοβαρά: «Δεν ήταν οι Ifugao που έδωσαν αυτόν τον αριθμό, ήταν οι ανθρωπολόγοι. Οι Ifugao δεν μετρούν τα χρόνια με αριθμούς, αλλά με γενιές. Η γιαγιά μου ήταν γέρικη, και οι αναβαθμίδες είναι παλιές. Το παλιό για εμάς είναι γενεαλογικό, όχι με τα χρόνια σε αριθμούς.»

ΕΠΙΣΗΣ ΣΤΟ RAPPLER

• [ΑΝΑΛΥΣΗ] Όταν ο «ντόπιος» δεν είναι αυτόχθονας
• [ΓΝΩΜΗ] Αρχαιολόγοι: Φύλακες της αυθεντικότητας;
• [ΓΝΩΜΗ] Αποστολή της «προϊστορίας» για μια συμπεριληπτική ιστορία
• [Time Trowel] Γιατί η Αυτόχθονη Αρχαιολογία δεν πρέπει να φιλτράρεται μέσα από εθνικιστικό λόγο
• [Time Trowel] Ο προαποικιακός Φιλιππινέζος που ψάχνεις δεν υπήρξε ποτέ

Η απάντηση του Marlon υπαινισσόταν κάτι μεγαλύτερο από μια συζήτηση για ημερομηνίες. Το ερώτημα δεν ήταν ποτέ απλώς για το πόσο παλιές είναι οι αναβαθμίδες. Αφορούσε τον τρόπο με τον οποίο αποδίδουμε αξία και αυθεντικότητα. Για πολλούς ανθρώπους, οι αυτόχθονες ιστορίες φαίνονται πιο αξιόπιστες όταν μπορούν να εντοπιστούν πιο μακριά στο παρελθόν, και οι αυτόχθονες πολιτισμοί φαίνονται πιο αυθεντικοί όταν φαίνεται ότι δεν έχουν επηρεαστεί από την αλλαγή.

Αλλά γιατί;

Αυτός ο τρόπος σκέψης είναι ιδιαίτερα εμφανής στον τρόπο που αντιμετωπίζονται οι αυτόχθονοι λαοί. Οι ιστορίες τους γίνονται πιο αξιόπιστες όταν μπορούν να εντοπιστούν πιο μακριά στο παρελθόν. Οι πολιτισμοί τους γίνονται πιο αυθεντικοί όταν φαίνεται ότι δεν έχουν επηρεαστεί από την αλλαγή. Το αποτέλεσμα είναι μια άποψη που αντιμετωπίζει τους αυτόχθονους λαούς όχι ως ζωντανές κοινωνίες, αλλά ως κατάλοιπα μιας παλαιότερης εποχής.

Τα θεμέλια αυτής της ιδέας βρίσκονται στην αποικιακή σκέψη. Οι ευρωπαϊκές αποικιακές δυνάμεις κατέτασσαν τις κοινωνίες σύμφωνα με υποτιθέμενα στάδια ανάπτυξης. Η ιστορία φανταζόταν ως μια σκάλα, με την Ευρώπη να καταλαμβάνει βολικά το υψηλότερο σκαλοπάτι. Οι αυτόχθονοι λαοί απεικονίζονταν ως ζωντανά απολιθώματα, επιζώντες από ένα παλαιότερο στάδιο της ανθρώπινης ανάπτυξης.

Το αμερικανικό αποικιακό εγχείρημα στις Φιλιππίνες υιοθέτησε αυτό το πλαίσιο. Η γλώσσα της εύσπλαχνης αφομοίωσης στηριζόταν στην υπόθεση ότι οι Φιλιππινέζοι, ιδιαίτερα οι αυτόχθονες κοινότητες, κατείχαν κατώτερα στάδια πολιτισμού και χρειάζονταν καθοδήγηση από υποτιθέμενα πιο προηγμένες δυτικές κοινωνίες. Υποκείμενη σε αυτό το εγχείρημα ήταν η λογική του «Βάρους του Λευκού Ανδρός» του Rudyard Kipling — η πεποίθηση ότι ορισμένες κοινωνίες είχαν το δικαίωμα, ακόμα και την υποχρέωση, να εκπολιτίσουν άλλες.

Σήμερα, λίγοι άνθρωποι μιλούν ανοιχτά με τέτοιους όρους. Ωστόσο, ίχνη της ίδιας σκέψης παραμένουν.

Συνεχίζουμε να αναζητούμε αυθεντικότητα στο απώτερο παρελθόν. Γιορτάζουμε αυτόχθονες κοινότητες όταν φαίνονται διαχρονικές και αναλλοίωτες. Γινόμαστε σκεπτικοί όταν τα στοιχεία δείχνουν καινοτομία και μεταμόρφωση.

Με άλλα λόγια, συχνά αξιολογούμε τους αυτόχθονους λαούς περισσότερο όταν μοιάζουν με εκθέματα μουσείου.

Στοιχεία έναντι υποθέσεων

Η αντίδραση στην αναθεωρημένη χρονολόγηση των αναβαθμίδων αποκαλύπτει αυτή τη νοοτροπία. Δεκαετίες έρευνας έχουν παράγει ένα σημαντικό σύνολο στοιχείων, ωστόσο ορισμένοι παραμένουν αμετακίνητοι. Όταν τα στοιχεία επανειλημμένως αποτυγχάνουν να αλλάξουν γνώμες, το ζήτημα συνήθως δεν είναι τα ίδια τα στοιχεία. Είναι οι υποθέσεις που φέρνουν οι άνθρωποι σε αυτά.

Αν η συζήτηση αφορούσε στοιχεία, νέα στοιχεία θα προκαλούσαν νέα ερωτήματα. Αντίθετα, η παλαιότερη ημερομηνία συχνά υπερασπίζεται με βεβαιότητα που σπάνια βρίσκεται στην επιστήμη. Το ζήτημα δεν είναι πλέον τα στοιχεία. Είναι τι αντιπροσωπεύει ο αριθμός.

Μέρος της απάντησης βρίσκεται σε μια μακρά ιστορία αντιμετώπισης των αυτόχθονων λαών ως να υπάρχουν εκτός της ιστορίας. Αποικιακοί μελετητές και πρώιμοι ανθρωπολόγοι αναζητούσαν πληθυσμούς που φαίνονταν απομονωμένοι και ανέγγιχτοι από την ιστορία. Στις Φιλιππίνες, αυτή η αναζήτηση συνέβαλε στη δημοφιλή ετικέτα «πρωτότυποι Φιλιππινέζοι».

Αν και συχνά προορίζεται ως έπαινος, η φράση φέρει δυσάρεστες συνεπαγωγές. Υποδηλώνει ότι οι αυτόχθονοι λαοί αντλούν την αξία τους από το να είναι επιζώντες μιας παλαιότερης εποχής παρά συμμετέχοντες στον σύγχρονο κόσμο. Τους τοποθετεί πιο κοντά στο παρελθόν παρά στο παρόν.

Η ετικέτα φέρει επίσης μια άλλη συνεπαγωγή. Οι αυτόχθονες κοινότητες θεωρούνται πιο αυθεντικές όταν παραμένουν αναλλοίωτες. Να προσαρμόζονται υπερβολικά, να καινοτομούν υπερβολικά, να εμπλέκονται υπερβολικά με τον ευρύτερο κόσμο, και κατά κάποιον τρόπο γίνονται λιγότερο αυτόχθονες.

Κατά μια έννοια, από τους αυτόχθονους λαούς συχνά αναμένεται να κάνουν κάτι που δεν ζητείται από καμία άλλη κοινωνία. Αναμένεται να παραμένουν αναλλοίωτοι ενώ ο υπόλοιπος κόσμος αλλάζει.

Αλλά καμία κοινωνία δεν επιβιώνει μένοντας ακίνητη. Αντί να γιορτάζουμε πολιτισμούς που φαίνονται αναλλοίωτοι, θα πρέπει να γιορτάζουμε την ικανότητα των κοινοτήτων να αντιστέκονται, να προσαρμόζονται, να καινοτομούν και να επιμένουν.

Οι Αναβαθμίδες Ρυζιού Ifugao είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα. Η σημασία τους δεν βασίζεται στην ηλικία τους, αλλά σε αυτό που δείχνουν για την ικανότητα μιας κοινότητας να ανταποκρίνεται στην αλλαγή. Οι αναβαθμίδες είναι το προϊόν γενεών συνεργασίας και περιβαλλοντικής γνώσης που μετέτρεψαν βουνά σε παραγωγικά γεωργικά τοπία, πλοηγούμενες σε πολιτικές, οικονομικές και οικολογικές προκλήσεις.

Μαθήματα βιωσιμότητας και προσαρμογής

Η προσαρμογή δεν είναι το αντίθετο της αυθεντικότητας. Είναι ο λόγος που οι κοινότητες επιμένουν.

Σε μια εποχή που η κλιματική αλλαγή και η περιβαλλοντική υποβάθμιση κυριαρχούν στις παγκόσμιες συζητήσεις, οι αναβαθμίδες προσφέρουν μαθήματα όχι για την ηλικία αλλά για τη βιωσιμότητα και την ικανότητα των κοινοτήτων να ανταποκρίνονται στην αλλαγή.

Αυτό είναι το μεγαλύτερο μάθημα που συσκοτίζεται από την εμμονή στην ηλικία και την αυθεντικότητα.

Η σημασία των Αναβαθμίδων Ρυζιού Ifugao δεν προέρχεται από το να αποδίδουμε σε αυτές την παλαιότερη δυνατή ημερομηνία. Προέρχεται από γενεές ανθρώπων που μετέτρεψαν βουνά σε παραγωγικά τοπία που διατήρησαν κοινότητες μέσα στην αλλαγή.

Ίσως το πραγματικό ερώτημα δεν είναι πόσο παλιές είναι οι αναβαθμίδες. Είναι γιατί συνεχίζουμε να αξιολογούμε τους αυτόχθονους λαούς για την υποτιθέμενη αρχαιότητά τους παρά για την ικανότητά τους να προσαρμόζονται, να καινοτομούν, να προσαρμόζονται και να επιμένουν. – Rappler.com

Ο Stephen B. Acabado είναι καθηγητής ανθρωπολογίας στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια-Λος Άντζελες. Διευθύνει τα Αρχαιολογικά Έργα Ifugao και Bicol, ερευνητικά προγράμματα που εμπλέκουν κοινοτικούς ενδιαφερόμενους. Μεγάλωσε στο Tinambac, Camarines Sur.